Starosta na weselu bywa mylony ze świadkiem, choć obu funkcji nie łączy prawo, tylko zwyczaj. Świadek podpisuje dokumenty, starosta pilnuje, by na stołach nie zabrakło jedzenia i alkoholu, a zabawa trwała do rana. Wybiera się go nie za pokrewieństwo, lecz za charakter – komunikatywność i umiar w piciu liczą się bardziej niż więzy krwi. W niektórych regionach jego rola bywa dziś większa niż w innych.
Kim właściwie jest starosta na weselu?
Starosta weselny to nie funkcja prawna, lecz zwyczajowa rola gospodarza przyjęcia, wywodząca się z polskiej tradycji ludowej. W przeciwieństwie do świadka, którego obecność przy zawieraniu małżeństwa nakazuje prawo, starosta pojawia się na weselu wyłącznie z wyboru pary młodej i rodziny.
Starościna jest żeńskim odpowiednikiem starosty – razem tworzą parę, która czuwa nad przebiegiem całej zabawy, od powitania gości do pożegnania ostatnich biesiadników. Historia funkcji, jaką pełni starosta weselny, sięga kilkaset lat wstecz i jest zakorzeniona w polskiej kulturze mocniej niż świadek.
Orszak weselny – grupa osób towarzysząca parze młodej w drodze do ślubu i podczas przyjęcia – obok starosty i starościny obejmował też świadków oraz druhny na weselu, które wspierały pannę młodą przy przygotowaniach.
Dziś funkcja bywa bardziej symboliczna niż praktyczna, ale wciąż żywa na weselach z silniejszym rysem tradycyjnym. W niektórych regionach Polski, zwłaszcza na wschodzie i południu, tradycja starostów jest wciąż żywa i ceniona. Na weselach miejskich, mniej związanych z lokalnym zwyczajem, funkcja bywa pomijana bez żadnej straty dla przebiegu przyjęcia.
Starosta i świadek pełnią dwie różne funkcje
Świadek to funkcja z wymogiem prawnym – jego udział przy składaniu podpisów jest niezbędny zarówno w kościele, jak i w urzędzie stanu cywilnego. Starosta nie ma żadnego odpowiednika w przepisach – jego rola rodzi się z tradycji ludowej, nie z kodeksu. Obowiązki świadka na weselu koncentrują się więc wokół dokumentów i ceremonii, a starosta czuwa nad przebiegiem samej zabawy na sali. Różnią je głównie cztery kwestie.
Te cztery kwestie porządkuje poniższe porównanie.
- Obowiązkowość – obecność świadków przy zawieraniu małżeństwa jest wymagana i w kościele, i w urzędzie stanu cywilnego, a starosta pojawia się wyłącznie z wyboru pary młodej.
- Liczba osób – starostą na weselu może, ale nie musi być świadek, a świadków może być tylko dwóch, po jednym z każdej strony, podczas gdy starostów i starościn można powołać więcej.
- Wymóg prawny – podpis świadka trafia do aktu małżeństwa, podpis starosty nigdzie się nie zapisuje.
- Kto zwykle bywa wybierany – na świadka najczęściej prosi się brata, kuzyna lub bliskiego przyjaciela pełniącego funkcję prawej ręki, a starostą bywa ojciec chrzestny albo znajomy spoza tego kręgu.
Trzy etapy, w których starosta ma najwięcej pracy
Praca starosty rozkłada się na trzy różne momenty, z których każdy wymaga innych umiejętności – przygotowania, samo przyjęcie i oczepiny. Najwięcej obowiązków przypada na czas samej zabawy, nie na okres przed ślubem.
Przed weselem
Rola starosty przed dniem wesela jest zwykle skromna i ogranicza się do drobnej pomocy organizacyjnej, a nie do współprowadzenia przygotowań jak u świadka. Najczęściej sprowadza się to do roznoszenia zaproszeń dla dalszej rodziny czy sąsiadów oraz kontaktu z gośćmi w sprawie dojazdu i noclegów. Świadek zwykle towarzyszy parze młodej podczas formalności w urzędzie stanu cywilnego lub parafii, starosta rzadko bierze w tym udział.
W trakcie przyjęcia
Główny trzon obowiązków przypada właśnie na czas przyjęcia. Starosta dopilnowuje, by na stołach nie zabrakło jedzenia i alkoholu – koordynuje wydawanie ciepłych posiłków, deserów i zakąsek o czasie, a z najwyższą starannością dba o to, aby na stołach nie zabrakło alkoholu i kieliszki były zawsze pełne.
Starosta bywa też pierwszą osobą, do której obsługa sali zwraca się w razie niejasności – na przykład gdy trzeba dosunąć krzesła albo domówić dodatkowy talerz. Kolejność podawania dań zależy też od rozmieszczenia sali, bo plan stołów na wesele wyznacza trasę, którą poruszają się kelnerzy.
Podczas oczepin
Oczepiny to symboliczna zabawa oznaczająca przejście panny młodej i pana młodego w stan małżeński – dawniej wiązała się ze zdejmowaniem wianka czy welonu, dziś częściej z zabawą przy muzyce. Starosta odpina panu młodemu musznik, muszkę bądź ściąga krawat, który później jest przedmiotem rzucanym i łapanym zgodnie z tradycją oczepin, jeśli nie robi tego sama panna młoda. Gdy na weselu nie ma wodzireja, starosta przejmuje też prowadzenie samej zabawy i zachęca gości do udziału w wykupinach.
Kto najlepiej sprawdzi się w roli starosty?
Wybór starosty nie kieruje się wiekiem ani stopniem pokrewieństwa, a konkretnymi cechami charakteru – komunikatywnością, zorganizowaniem i umiarem w piciu. Kandydatów zwykle szuka się w dwóch miejscach.
- Ojciec chrzestny panny młodej lub pana młodego – zna rodzinne tradycje i często wie, jak poprowadzić obrzędy zgodnie ze zwyczajem domu.
- Bliski przyjaciel spoza kręgu świadków – wnosi energię i swobodę, bo nie jest obciążony formalnościami samej ceremonii.
- Osoba z dużym poczuciem humoru, która zachowuje umiar w alkoholu – utrzymuje dobry nastrój bez ryzyka, że stanie się przyczyną kłopotów.
Rodzina czy grono przyjació
Starostą bywa ojciec chrzestny jednego z nowożeńców – nierzadko zdarza się, że zostaje nim ojciec chrzestny panny młodej lub pana młodego. Taka osoba zna historię rodziny i potrafi poprowadzić obrzędy tak, jak robiono to od pokoleń.
Rolę czasem powierza się też komuś z grona drużbów na weselu, bo ci i tak spędzają z panem młodym cały dzień i znają większość zaproszonych gości. Taki wybór sprawdza się przy mniej tradycyjnych przyjęciach, gdzie liczy się swoboda, a nie znajomość rodzinnych zwyczajów.
Cechy charakteru starosty
Najlepiej sprawdza się osoba komunikatywna, pomocna, przedsiębiorcza i z dużym poczuciem humoru – taka, która bez trudu zachęci gości do zabawy. Ważne jest też, żeby potrafiła zareagować w nieoczekiwanej sytuacji, bez czekania na instrukcje.
Równie istotny jest umiar w piciu – starosta jako ostatni opuszcza salę weselną, dlatego tak jak pan młody powinien pozostać trzeźwy. Ważne jest, aby starosta nie przesadzał z alkoholem i nie naraził w ten sposób pary młodej na nieprzyjemności – bez tego trudno wypełnić zadania czekające do samego rana.
Czy starosta musi wygłosić przemówienie na weselu?
Przemówienie nie jest obowiązkowe, ale bywa mile widziane jako krótkie podziękowanie gościom i toast za młodą parę. Jednym z pierwszych i najbardziej widocznych zadań starosty jest powitanie gości i wzniesienie pierwszego toastu za zdrowie i szczęście młodej pary. Praktyka różni się między rodzinami – w jednych starosta zabiera głos od razu po wejściu do sali, w innych czeka na moment po pierwszym tańcu.
Zwyczajowa przemowa składa się z trzech elementów: powitania gości, podziękowania rodzicom za wychowanie i wyprawienie wesela oraz życzeń dla nowożeńców. Starosta powinien przygotować krótkie, ciepłe i serdeczne słowa, które wprowadzą gości w radosny nastrój – nie musi to być długie przemówienie, ale raczej życzenia pomyślności i zaproszenie do wspólnej zabawy. Mile widziane jest też wzniesienie toastu czy dedykacja piosenki dla nowożeńców.
Zwyczaje starosty zmieniają się z regionu na region
Zakres obowiązków starosty zależy silnie od regionu, z którego pochodzi para młoda lub jej rodzina. Na Podlasiu starostowie pełnią rolę mistrzów ceremonii, prowadząc całą uroczystość, na Śląsku pomagają w przygotowywaniu stołów weselnych i dbają o obfitość jedzenia, a na Kaszubach to starościna często prowadzi oczepiny, wygłaszając tradycyjne rymowanki. Zmienia się też samo nazewnictwo funkcji w zależności od okolicy.
- Podlasie – starostowie prowadzą całą uroczystość od powitania gości po pożegnanie ostatnich biesiadników.
- Śląsk – starostowie pomagają w przygotowywaniu stołów i dbają, by na każdym z nich niczego nie brakowało.
- Kaszuby – oczepiny i tradycyjne rymowanki przy tej okazji przypadają zwykle starościnie.
- Małopolska – funkcję starosty łączy się nierzadko z rolą wodzireja, animatora, który łączy rolę starosty i prowadzącego zabawę.
Nazwa funkcji zmienia się razem z regionem – na Mazowszu i Lubelszczyźnie mówi się o marszałku weselnym, koordynatorze wydarzeń, a na dawnych Kresach o hetmanie weselnym, centralnej postaci uroczystości.