Dekoracje z lawendy – 18 pomysłów na aromatyczne aranżacje

Fioletowy kłos zerwany zbyt późno osypuje się już podczas suszenia, dlatego moment cięcia decyduje o każdym pomyśle na dekoracje z lawendy – od bukietu po woreczek do szafy. Lawenda wąskolistna trzyma kolor i zapach dłużej niż lawendyn, choć ten drugi kusi dłuższą łodygą. Dobrze wysuszony susz można potem dowolnie łączyć – w wianek, girlandę, kulę czy świecę w słoiku. Zapach wygasa jako pierwszy, kolor trzyma się najdłużej.

Jak przygotować lawendę, żeby dekoracje długo zachowały kolor i zapach?

Trwałość i wygląd dekoracji z lawendy zależą przede wszystkim od momentu cięcia i sposobu suszenia. Aromatyczną lawendę przeznaczoną na suche bukiety, wianki i woreczki najlepiej ścinać wtedy, gdy pąki są już wybarwione, a pierwsze kwiaty na kłosach dopiero zaczynają się otwierać. Nie warto czekać, aż cały kwiatostan będzie w pełni rozwinięty, bo podczas suszenia dojrzałe kwiaty mogą szybciej się osypywać. W typowym mieszkaniu, w przewiewnym pomieszczeniu, pęczki wysychają zwykle w ciągu dwóch, trzech tygodni.

Ścięte pędy wiąże się w pęczki i suszy w pozycji wiszącej, kwiatostanem skierowanym w dół. Łodygi tnie się sekatorem florystycznym około 10 centymetrów poniżej pąków, wiąże w pęczki po 8-10 sztuk i wiesza w suchym, przewiewnym i zacienionym miejscu. Bezpośrednie słońce niszczy olejki eteryczne, więc lawenda susząca się na słonecznym parapecie szybciej traci intensywność zapachu. Nie każda odmiana zachowuje się tak samo – lawenda wąskolistna (Lavandula angustifolia) trzyma kolor i aromat dłużej niż lawendyn (Lavandula x intermedia), czyli jej krzyżówka z lawendą szerokolistną, która ma dłuższe łodygi, ale szybciej blaknie po wysuszeniu.

Sposób przygotowania surowca różni się w zależności od tego, do czego lawenda ma trafić.

• Lawenda na dekoracje ozdobne (bukiety, wianki, stroiki) – liczy się prosty, równy pęd i jak najlepiej zachowany fioletowy kolor kwiatostanu; do cięcia wybiera się najładniejsze, nieuszkodzone łodygi.
• Lawenda do woreczków i saszetek – najważniejszy jest intensywny zapach, nie wygląd, więc nadają się też krótsze i nierówne łodygi, byle kwiatostan był dobrze wybarwiony.

1. Wiązanka lawendy w wiklinowym koszu lub dzbanku

Najprostszą dekorację z lawendy tworzy pęczek wstawiony luźno do naczynia, bez wiązania czy formowania. Sprawdza się to zarówno ze świeżo ściętymi łodygami, jak i z gotowym suszem, więc bukiet można odświeżać sezonowo. Efekt „pełnego” bukietu daje zwykle 15-20 łodyg zebranych w jednym naczyniu – mniej wygląda na przypadkowo wrzucone gałązki. Taki bukiet sprawdza się na kuchennym parapecie, komodzie w przedpokoju albo na stole w jadalni.

To rozwiązanie dla osób bez doświadczenia w rękodziele, które liczą na szybki efekt bez narzędzi i kleju. Fioletowy bukiet na komodzie ociepla wnętrze bez większych nakładów, a na takich naturalnych dodatkach opiera się przytulna aranżacja salonu. Dobrze komponuje się z gałązkami eukaliptusa lub białą gipsówką, które odejmują ciężaru gęstemu fioletowi. Świeże gałązki więdną już po kilku dniach, a ten sam susz w naczyniu wytrzymuje miesiącami.

2. Girlanda z suszonej lawendy nad oknem lub łóżkiem

Girlanda to sznur z przypiętymi wzdłuż niego mini-pęczkami suszonej lawendy, który zdobi poziomą płaszczyznę – nadproże okna, wezgłowie łóżka albo krawędź półki. Dekoracja nie traci na gęstości, gdy pęczki mocuje się co 10-15 centymetrów, nawet przy sznurze o długości dwóch metrów. Do wykonania potrzeba sznurka jutowego, kilkunastu niewielkich pęczków złożonych z ośmiu lub dziesięciu pędów lawendy, drewnianych klamerek albo cienkiego drutu florystycznego oraz nożyczek. To rozwiązanie dla osób, które chcą efekt „na już”, bez klejenia i długiego czekania na wyschnięcie.

Kolejność prac jest prosta i zajmuje najwyżej pół godziny:

1. Podziel lawendę na małe pęczki po osiem do dziesięciu łodyg i zwiąż każdy nitką lub cienką gumką.
2. Rozłóż sznurek jutowy na płaskiej powierzchni i zaznacz punkty co 10-15 centymetrów.
3. Przypnij pęczki do sznura klamerkami albo przywiąż drutem florystycznym, naprzemiennie w lewo i prawo.
4. Zawiąż pętle na obu końcach sznura i zawieś girlandę na wbitych w ścianę haczykach.

Girlanda dobrze prezentuje się nad stołem, przy półce z ceramiką albo nad drewnianym zagłówkiem łóżka. Można ją zrobić też ze świeżej lawendy – roślina wyschnie samoistnie już po zawieszeniu na sznurku, tracąc jedynie odrobinę objętości.

3. Wianek z lawendy na drzwi wejściowe

Obręcz obłożona zachodzącymi na siebie pęczkami lawendy i spięta drutem florystycznym tworzy klasyczny wianek na drzwi wejściowe. Efekt pełnego, gęstego wianka daje zwykle obręcz o średnicy 25-30 centymetrów, obłożona dziesięcioma do piętnastu pęczkami. Bazą bywa gotowa drewniana obręcz, czyli tak zwana wreath base, ale równie dobrze sprawdza się grubszy drucik albo karton uformowany w stelaż. Do pracy potrzeba jeszcze wstążki do zawieszenia i nożyczek.

Sam montaż wygląda tak:

1. Przygotuj kilkanaście pęczków lawendy po 6-8 łodyg i przytnij łodygi do jednakowej długości.
2. Przyłóż pierwszy pęczek do obręczy i przymocuj drutem florystycznym lub klejem.
3. Nakładaj kolejne pęczki tak, by zakrywały łodygi poprzedniego, okrążając całą obręcz.
4. Na koniec przymocuj wstążkę lub pętlę ze sznurka do zawieszenia wianka.

Wianek sprawdza się na drzwiach wejściowych i na ścianie w kuchni urządzonej w stylu rustykalnym, czyli czerpiącym z wiejskiej estetyki surowego drewna i naturalnych materiałów. Zawieszony w mocno nasłonecznionym miejscu blaknie wyraźnie szybciej niż w cieniu ganku. Taki sam wianek, powieszony nad półką, zastępuje sezonowe dekoracje na kominek i nie wymaga wymiany co kilka tygodni.

4. Kula kwiatowa z lawendy pod sufitem

Kula kwiatowa, znana też jako kissing ball – czyli tradycyjna, okrągła dekoracja wisząca, dawniej zawieszana nad drzwiami – to gęsto obsadzona kwiatami pianka lub kula styropianowa, zawieszona na wstążce. W przeciwieństwie do wianka jest widoczna z każdej strony, bo tworzy pełny kształt kuli. Dla efektu widocznego z odległości całego pokoju sprawdza się kula o średnicy 15-20 centymetrów, mniejsza ginie pod sufitem. Do wykonania potrzeba kuli styropianowej lub pianki florystycznej, kwiatostanów lawendy przyciętych na krótkie łodyżki, szpilek florystycznych i szerokiej wstążki.

Formowanie kuli przebiega w kilku krokach:

1. Przytnij łodygi lawendy do długości około 3-4 centymetrów, zostawiając sam kwiatostan.
2. Wbijaj łodyżki gęsto w piankę lub styropian, zaczynając od góry kuli.
3. Uzupełniaj kolejne rzędy, obracając kulę, aż cała powierzchnia zostanie pokryta kwiatami.
4. Przewiąż kulę wstążką w krzyż i zawiąż pętlę do zawieszenia.

Kula sprawdza się nad stołem jadalnym, w oknie lub na tarasie, gdzie kołysze się na wietrze i uwalnia zapach. Gęsto obsadzona kula bywa cięższa, niż się wydaje, dlatego zaczep w suficie powinien wytrzymać przynajmniej pół kilograma. Osoby lubiące efektowne, trójwymiarowe formy docenią ją bardziej niż płaski wianek.

5. Zawieszka z lawendy w oknie lub na ścianie

Lżejszą i mniejszą wersją girlandy lub wianka jest zawieszka – pojedynczy, niewielki pęczek lawendy na wstążce albo sznurku. W przeciwieństwie do większych form ma być subtelnym akcentem, a nie dominującą dekoracją. Sprawdza się najlepiej w małych wnętrzach, gdzie duży wianek optycznie przytłoczyłby przestrzeń.

Najlepiej wygląda przy framudze okna, na klamce albo na uchwycie szafki kuchennej. Pojedyncza zawieszka przy framudze dobrze sprawdza się też w kąciku do czytania, gdzie subtelny zapach nie odwraca uwagi od książki. Dobrze komponuje się ze złocistymi kłosami pszenicy, owsa czy jęczmienia oraz suchymi trawami ozdobnymi, które dodają jej lekkości. Zbyt cienki pęczek – złożony z mniej niż pięciu łodyg – szybko traci na objętości i wygląda na przywiędnięty.

6. Świeca zapachowa z suszoną lawendą w słoiku

Kwiaty lawendy ułożone wzdłuż wewnętrznej ścianki żaroodpornego słoika i zalane roztopioną parafiną wokół knota dają efektowną świecę zapachową. Efekt łączy zapach suszu z ciepłym światłem płomienia, więc sprawdza się jako dekoracja na stół albo parapet. Lawendę układa się przy samej ściance słoika, nigdy na środku, bo blisko płomienia kwiatostan może się przypalić i zadymić wnętrze. Do wykonania potrzeba żaroodpornego słoika, wosku lub parafiny, knota na podstawce, patyczka do jego przytrzymania oraz suszu lawendowego.

Świecę przygotowuje się w czterech krokach:

1. Przyklej podstawkę knota na dnie słoika i przytrzymaj knot patyczkiem ułożonym w poprzek brzegu.
2. Rozłóż susz lawendowy przy wewnętrznej ściance słoika, dociskając go delikatnie do szkła.
3. Roztop wosk w kąpieli wodnej i przelej go powoli do słoika, omijając knot.
4. Poczekaj, aż wosk stężeje, przytnij knot do około centymetra i wyprostuj patyczek.

Świeca zapalona po raz pierwszy potrzebuje kilku godzin, żeby wosk stopił się równomiernie do samych brzegów – to zapobiega tak zwanemu tunelowaniu, czyli wypalaniu się tylko środka. Susz roślinny w pobliżu płomienia trzeba pilnować i gasić świecę, zanim wosk obniży się poniżej poziomu kwiatów.

7. Lampion z lawendą na taras i do ogrodu

Szklane naczynie oklejone z zewnątrz gałązkami lawendy, z zapaloną świecą w środku, zamienia się w ogrodowy lampion. Światło przenika przez susz, dając ciepły, rozproszony blask widoczny już z kilku metrów. To dekoracja stworzona z myślą o wieczornych spotkaniach na tarasie albo w ogrodzie, gdzie zastępuje klasyczne lampiony ogrodowe.

Gałązki mocuje się na zewnętrznej ściance słoika drutem florystycznym albo klejem termotopliwym, owijając je ciasno wokół szkła. W środku najlepiej sprawdza się świeca podgrzewaczowa zamiast dużej świecy – mniej się nagrzewa i nie zagraża suszowi po zewnętrznej stronie szkła. Taka dekoracja źle znosi wilgoć – deszcz i rosa sprawiają, że przyklejone gałązki odklejają się i tracą kolor, dlatego lampiony najlepiej zabierać do domu na noc albo trzymać pod zadaszeniem.

8. Abażur oplatany gałązkami lawendy

Stary lub prosty abażur, oklejony rzędami gałązek lawendy, zyskuje teksturę przypominającą naturalny materiał. To sposób na odnowienie starej lampy zamiast wyrzucania jej z powodu znudzonego wyglądu. Dekoracja jest bezpieczna tylko przy żarówce LED, która się nie nagrzewa – żarówka żarowa czy halogenowa może przypalić suchy susz. Do pracy potrzeba starego abażuru lub stelażu drucianego, kleju termotopliwego oraz gałązek suszonej lawendy przyciętych do jednakowej długości.

Oklejanie przebiega w czterech krokach:

1. Przytnij gałązki lawendy tak, by ich długość odpowiadała wysokości abażuru.
2. Nanieś cienką linię kleju termotopliwego na górną krawędź stelaża.
3. Przyklejaj gałązki rząd po rzędzie, zachodząc lekko na poprzedni rząd kwiatostanami.
4. Po oklejeniu całej powierzchni sprawdź, czy żadna gałązka nie styka się z oprawką żarówki.

Efekt najlepiej widać wieczorem, gdy światło prześwituje przez cienkie łodygi i rzuca miękki cień na ścianę. Dekoracja przy żarówce mocno się nagrzewającej stanowi realne zagrożenie pożarowe, dlatego przed oklejeniem warto sprawdzić typ oprawki.

9. Woreczki zapachowe z lawendą do szafy

Woreczek zapachowy, czyli saszetka, to niewielki worek z lnu lub bawełny wypełniony suszonymi kwiatami lawendy, wkładany między ubrania. Sprawdza się przy przechowywaniu sezonowej odzieży i wełnianych swetrów, które tygodniami wiszą bez ruszania. Intensywny, ziołowy aromat lawendy działa odstraszająco na mole, a przy okazji przyjemnie pachnie dla domowników. Same woreczki z suszem działają jednak głównie zapobiegawczo – po kilku tygodniach ich zapach wyraźnie słabnie i trzeba go odświeżyć, żeby nadal odstraszały mole.

Susz w woreczku warto wymieniać mniej więcej co dwa, trzy miesiące, zanim aromat zniknie niemal całkowicie. Najlepiej sprawdza się tu surowiec „funkcjonalny” – mniej efektowny wizualnie, za to intensywnie pachnący nawet z nierównych łodyg.

10. Poduszka relaksacyjna z lawendą do sypialni

Niewielka poszewka wypełniona suszem lawendowym – samodzielnym albo w mieszance z innymi ziołami, na przykład chmielem czy melisą – pełni funkcję poduszki relaksacyjnej. Kładzie się ją przy wezgłowiu łóżka albo na oczach podczas odpoczynku, łącząc funkcję dekoracyjną z aromaterapeutyczną. To propozycja dla osób mających kłopoty z zasypianiem i szukających naturalnych, zapachowych sposobów na wyciszenie.

Na wypełnienie najlepiej sprawdza się bawełna o gramaturze co najmniej 120 gramów na metr kwadratowy – cieńsza tkanina przepuszcza drobinki suszu na zewnątrz. Mniejsza wersja takiej poszewki sprawdza się też jako dodatek wśród poduszek na szarej kanapie w salonie, gdzie fiolet ożywia neutralny kolor obicia. Przed praniem tkaniny susz trzeba wysypać, bo wilgoć i wirowanie w pralce niszczą jego strukturę i zapach.

11. Stroik na stół z lawendy i innych ziół

Stroik to niska kompozycja kwiatowa osadzona na piance florystycznej, łącząca lawendę z innymi suszonymi lub żywymi roślinami. Taka forma dobrze sprawdza się na środku stołu, bo nie zasłania widoku między siedzącymi przy nim osobami. Sprawdza się przy uroczystościach rodzinnych, kolacjach i weselach utrzymanych w klimacie prowansalskim.

Kilka roślin szczególnie dobrze komponuje się z fioletem lawendy w jednej kompozycji.

• Gipsówka – drobne, białe kwiatostany rozjaśniają gęsty fiolet i dodają kompozycji lekkości.
• Rozmaryn – szarozielone, wąskie listki wydłużają linię stroika i wzmacniają ziołowy aromat całości.
• Eukaliptus – okrągłe, srebrzyste liście łamią jednolitą fakturę lawendy i wydłużają trwałość suszu.
• Suchy kłos zboża, na przykład pszenicy – dodaje kompozycji wiejskiego, rustykalnego charakteru.

Wysokość gotowego stroika lepiej ograniczyć do około 15 centymetrów, żeby nie zasłaniał rozmów przy stole. Zbyt wysoka kompozycja, mimo efektownego wyglądu, utrudnia kontakt wzrokowy między gośćmi siedzącymi naprzeciwko siebie.

12. Rustykalny wianek z lawendy w kształcie serca

Wariant klasycznego wianka zamiast okrągłej obręczy wykorzystuje bazę uformowaną z drutu w kształt serca – dekorację o wyraźnie sentymentalnym charakterze. Taka forma sprawdza się jako prezent, pamiątka z rocznicy albo dekoracja na wesele w stylu rustykalnym. Drut formowalny daje więcej swobody niż gotowa obręcz, ale wymaga ręcznego, dokładnego wygięcia obu łuków serca tak, by były symetryczne.

Kwiatostany mocuje się tak samo jak w klasycznym wianku – drutem florystycznym albo klejem, warstwa na warstwie. Trzeba jednak pamiętać, że jedna strona bywa cięższa od drugiej, więc gotowe serce może wisieć lekko pod skosem, a nie idealnie prosto. Susz lawendowy jest kruchy, dlatego formowanie ostrych kątów u dołu serca łatwo kończy się osypanymi kwiatostanami.

13. Ramka lub obraz z zasuszonej lawendy

Gałązki lawendy ułożone płasko i zamknięte w ramce, ze szkłem ochronnym lub bez, tworzą trwałą dekorację ścienną. W przeciwieństwie do bukietów czy wieńców nie wymaga dalszej pielęgnacji ani odświeżania zapachu. To sposób na zachowanie pamiątki z sezonu bez konieczności dbania o aromat, bo liczy się tu wyłącznie wygląd.

Przed umieszczeniem w ramce gałązki powinny leżeć płasko pod niewielkim obciążeniem przez tydzień, dwa, żeby się nie odkształciły i nie zwinęły przy szkle. Kolor pod wpływem bezpośredniego światła słonecznego blaknie wyraźnie szybciej niż w miejscu ocienionym, dlatego ramka najlepiej sprawdza się na ścianie bez okna naprzeciwko.

14. Dekoracja stołu w stylu prowansalskim z lawendą i eukaliptusem

Kompozycja łączy fioletową lawendę z szarozielonym eukaliptusem, ustawioną na lnianym bieżniku – zestawienie kolorystyczne typowe dla stylu prowansalskiego. Styl prowansalski czerpie z estetyki południa Francji: naturalne materiały, spłowiałe barwy i motywy roślinne zamiast błyszczących dodatków. Taka dekoracja sprawdza się na przyjęciach rodzinnych i weselach utrzymanych w wiejskim, słonecznym klimacie.

Żeby żaden kolor nie dominował, na trzy, cztery gałązki eukaliptusa warto dodać dwie gałązki lawendy – fiolet jest intensywniejszy i łatwo przytłacza jaśniejszą zieleń. Podobna kompozycja, w mniejszej skali, dobrze wygląda też w kąciku kawowym, obok filiżanek i porannej prasy. Świece w podobnej, stonowanej tonacji – écru albo szałwiowej zieleni – dopełniają całość bez wprowadzania dodatkowego koloru.

15. Confetti i woreczki z lawendy jako dodatek ślubny

Suszone kwiatostany lawendy zastępują papierowe konfetti – to naturalna, biodegradowalna alternatywa do rzucania po ceremonii ślubnej w plenerze. Kwiaty przygotowuje się wcześniej w małych woreczkach z organzy, rozdawanych gościom tuż przed wyjściem pary młodej. Jeden woreczek o pojemności mieszczącej się w dłoni, czyli mniej więcej dwie, trzy łyżki suszu, wystarcza na jeden efektowny rzut.

To rozwiązanie dla par organizujących ślub w plenerze i szukających ekologicznej alternatywy dla plastiku czy folii. Lawenda przy dłuższym kontakcie z wilgocią potrafi zabarwić jasne tkaniny, dlatego suknię ślubną warto trzymać z dala od rozsypanego suszu tuż po opadach albo rosie.

16. Lawenda w donicy jako żywa dekoracja tarasu i balkonu

Żywy krzaczek lawendy w ozdobnej donicy pełni jednocześnie funkcję dekoracji i rośliny ogrodowej – inny charakter niż pozostałe propozycje oparte na suszu. To rozwiązanie dla osób bez czasu na cięcie i suszenie, które chcą naturalny, żywy akcent bez rękodzieła. Lawenda potrzebuje co najmniej sześciu godzin bezpośredniego słońca dziennie, inaczej wypuszcza mniej kwiatostanów i się wyciąga.

Donica ceramiczna wymaga warstwy drenażowej z keramzytu lub żwiru na dnie, bo korzenie lawendy gniją w stojącej wodzie szybciej niż w gruncie. W donicy roślina jest bardziej narażona na przemarznięcie zimą niż w ogrodzie, dlatego na chłodniejsze miesiące warto przenieść ją w osłonięte miejsce albo owinąć włókniną.

17. Saszetka z lawendy do łazienki i kąpieli

Mała saszetka z gazy lub bawełny wypełniona suszem lawendowym trafia do wanny albo wisi przy prysznicu, łącząc dekorację z rytuałem kąpieli. To propozycja dla osób lubiących powtarzalny, relaksujący rytuał wieczorny, nie tylko dekoracyjny dodatek. Zawieszona pod strumieniem ciepłej wody uwalnia zapach intensywniej niż wrzucona bezpośrednio do wanny, bo ciepła para szybciej otwiera olejki eteryczne w kwiatach. Susz w saszetce warto wymienić po czterech, pięciu kąpielach, bo wilgoć szybko wypłukuje jego aromat.

18. Świąteczna kompozycja z lawendy i suszonych ziół

Lawenda sprawdza się też jako element cyklicznej, zimowej dekoracji świątecznej – łączona z gałązkami iglastymi, suszonymi plastrami pomarańczy albo laską cynamonu. W tej roli przybiera formę niskiego stroika na stół albo zawieszki na drzwi wejściowe. Fiolet lawendy ładnie kontrastuje z zielenią igliwia i czerwienią jagód czy wstążek, nie ginąc przy tym w typowej świątecznej kolorystyce.

Dla osób, które chcą utrzymać spójny, naturalny motyw dekoracyjny przez cały rok, to naturalna kontynuacja letnich bukietów i wianków. Susz zebrany i wysuszony jeszcze latem świetnie nadaje się właśnie na tę okazję – wystarczy odłożyć część pęczków w szczelnym pojemniku do czasu, aż przyjdzie pora na dekoracje zimowe.

Ile pachnie susz lawendowy i jak przywrócić mu aromat?

Zapach suszonej lawendy słabnie stopniowo, niezależnie od tego, jak ładnie wygląda dekoracja – to efekt ulatniania się olejków eterycznych z wysychających kwiatostanów. Z czasem zewnętrzne warstwy kwiatu przesychają i zapach słabnie, choć wewnątrz olejek eteryczny wciąż tam jest. W otwartej przestrzeni, na widoku, aromat wyraźnie słabnie po kilku, kilkunastu tygodniach – w szczelnym, ciemnym pojemniku susz trzyma zapach znacznie dłużej.

Kilka kropel olejku eterycznego lawendowego, dodanych bezpośrednio do suszu albo do woreczka, potrafi odświeżyć aromat na kolejne tygodnie. Wystarczy nanieść dwie, trzy krople czystego olejku eterycznego na tkaninę woreczka albo na drewniany klocek obok dekoracji. Podobnie jak przy innych kwiatach w domu, o sile zapachu decyduje głównie sposób przechowywania, nie sam gatunek rośliny. Nie każda z opisanych wcześniej dekoracji traci zapach w tym samym tempie – wianek zamknięty pod szkłem w ramce zachowuje przede wszystkim wygląd, a woreczki czy poduszki dłużej pozostają funkcjonalne zapachowo, bo susz w nich łatwo wymienić.

Najczęstsze problemy z zapachem lawendowych dekoracji powtarzają się w kilku sytuacjach.

• Dekoracja stoi na słońcu i szybko blednie oraz traci zapach – bezpośrednie promienie rozkładają olejki eteryczne; rozwiązaniem jest przeniesienie jej w miejsce zacienione, z dala od okna wystawionego na południe.
• Susz w woreczku prawie już nie pachnie mimo świeżego wyglądu – olejki wyparowały z wnętrza kwiatów; pomaga wymiana suszu albo dodanie kilku kropel olejku eterycznego lawendowego.
• Wianek czy girlanda wiszą już od miesięcy i zapach niemal zniknął – to naturalny proces starzenia się suszu w otwartym powietrzu; można go delikatnie spryskać olejkiem rozcieńczonym wodą, ale intensywność koloru już nie wróci.